• Hafan
• Llyfrgell Ddigidol
• The Cambrian
• Lleoedd
• Pobl
• Pigion
• Themâu
• Dysgu
• Evan ac Elizabeth Davis
• Fy Albwm
  Cliciwch ar yr eicon i gadw tudalen arbennig yn eich Albwm
• Projectau'r dyfodol

-- Dewiswch sir -- Allen Butler Cuyahoga Delaware Franklin Gallia Hamilton Jackson Licking Mahoning Meigs Perry Portage Trumbull Tuscawaras Van Wert Washington

NLW 14111D: Llythyrau Edward Peat

Mae llythyrau darllenadwy a bywiog Edward Peat at ei frawd yn Llanbryn-mair yn cynnwys cyfoeth o wybodaeth am ei fywyd newydd ef a'i deulu yn Gomer, Ohio, rhwng 1868 ac 1883.

Cawn ddarlun cyflawn o'u bywyd bob dydd, ffermio, y tywydd, prisiau stoc, cnydau a nwyddau a chawn hanes y plant yn llwyddo i gael gwaith ac ennill bywoliaeth dda. Sonnir yn gyson am fenthyg arian hefyd a'r pwysau cyson a oedd ar y teulu i geisio talu'r ddyled yn ôl.

Roedd nifer o ardal enedigol Edward Peat wedi ymgartrefu yn Gomer felly roedd hi'n naturiol iddo anfon straeon am bobl "leol" adref at ei frawd ynghyd â hanes y Capel a'r traddodiadau Cymreig a gâi eu cynnal yno megis yr eisteddfod a'r côr. At hyn, ceir blas ar yr hiraeth a deimlai Edward o bryd i'w gilydd a hanes ei farwolaeth ym mis Rhagfyr 1878.

Gadael Cymru

Gadawodd Edward Peat a'i deulu eu cartref ym Mraichodnant, Llanbryn-mair, ac ymfudo i America ym 1868. Nid oedden nhw'n gwneud rhywbeth anghyffredin iawn wrth gwrs. Roedden nhw'n dilyn ôl troed llawer o drigolion yr ardal a oedd eisoes wedi gadael bro eu mebyd i geisio bywyd gwell yn y Taleithiau Unedig.

Ymfudodd Morris Peat, brawd Edward, rai blynyddoedd yn gynharach a llwyddodd i gael ei draed tano yn fuan iawn yn y wlad newydd. Diau fod llwyddiant Morris a'i ddisgrifiadau o fywyd yn America wedi sbarduno Edward a'i deulu i'w ddilyn.
Llythyr Morris at Edward ym 1865 yn sôn am ei fywyd newydd yn America (Cymraeg yn unig) >>

Y fordaith

Llythyr a anfonwyd o Lerpwl, ddiwrnod cyn mynd i'r môr, yw llythyr cyntaf y casgliad hwn. Ysgrifennodd Ann, y ferch, lythyr arall pan oedden nhw "mewn trafferth ofnadwy" ar fwrdd y France ym mis Mai 1868.

Cyfaddefodd Edward mewn llythyr yn ddiweddarach ei fod wedi bod yn meddwl llawer am ei berthnasau a'i hen gymdogion yn ystod y fordaith a bod ei feddwl yn hedeg yn aml i Lanbryn-mair ac o un cartref i'r llall yno.

Argraffiadau cyntaf o'r Unol Daleithiau

Er gwaethaf y fordaith a'i hiraeth, roedd argraffiadau cyntaf Edward o America yn rhai ffafriol iawn. Yn wir, roedd popeth yn well na'r disgwyl:
"Wel, Anwyl Frodyr, a Hen fam, peth go fawr ydiw dyfod ir America, ond a'r ôl Dyfod y mae pob peth yn well nag y myddyliais, y bobl yn edrych yn well ac yn Barchus iawn oi gilydd, Dillad da am Denynt - tai Da yn byw ynddynt."
NLW 14111D

Bu'r teulu'n byw yn Ebensburg i ddechrau ac fe'u croesawyd yn wresog gan eu cymdogion. Daeth Edward i sylweddoli'n fuan y dylai fod wedi ymfudo ugain mlynedd ynghynt oherwydd bod amodau byw dipyn yn well yn America a sylweddolodd hefyd y gallai yn hawdd fod wedi dod â'i fam oedrannus gydag ef i America.

Symud i Gomer

Ymddengys nad oedd hi'n fwriad gan y teulu o'r dechrau i ymgartrefu yn Ebensburg. Dim ond lle i aros dros dro ydoedd, tan iddynt gael hyd i rywle mwy addas yn y dalaith.

Ychydig fisoedd ar ôl cyrraedd, roedd Edward yn awyddus i gael gwybod mwy am diroedd Sir Allen. Nododd ei fwriadau ef a'i deulu mewn llythyr at Morris ym mis Awst 1868. Mae'r llythyr hefyd yn cynnwys gwybodaeth ddiddorol am gnydau, prisiau, trefn claddu, "merched America", offer golchi dillad, hel ffrwythau a'r tywydd.

Erbyn diwedd 1868 neu ddechrau 1869, roedd y teulu wedi symud ac ymgartrefu yn ardal Gomer. Yn y llythyrau cyntaf a anfonodd o'u cartref newydd, sonnir am y tai a oedd yn cael eu hadeiladu yn yr ardal, a cheir adroddiad am y cynhaeaf a'r offer a ddefnyddid i dorri gwair ac ŷd.

Roedd ganddynt ddeugain cyfer o dir gwastad a ffrwythlon i'w ffermio. Yn y cae chwe chyfer nesaf at y tŷ, plannwyd gwenith ar bum cyfer a cheirch a phorfa yn y gweddill. Aeth Edward i Lima i brynu deg ar hugain o goed afalau i'w plannu o flaen y tŷ a chafodd goed cyrens, gwsberis, grawnwin a hopys ar gyfer yr ardd fechan. Bu'n rhaid clirio rhannau o'r tir ar ôl cyrraedd a gosod ffens o gwmpas dau gae arall.Disgrifir y dull o osod ffens o goed ynn, derw a hicori ac adroddir stori'r onnen fawr a gwympwyd ar eu tir. Mewn llythyr arall, mae Edward yn disgrifio'r gwahanol goed a dyfai yn yr ardal a pha bren a ddefnyddid at bwrpasau gwahanol. Ceir disgrifiad o'r felin lifio fawr yn yr un llythyr.

"Y mae yn haws byw yma o lawer nag yna ..."

Heb os, roedd bywyd yn haws i'r teulu yn Gomer nag ydoedd yng Nghymru. Ni fu Edward a'i deulu'n brin o ddim ar ôl symud i America. Roedd digonedd o bopeth ar gael yno. Un arfer dieithr a synnai Edward dro ar ôl tro oedd yr arfer o fwyta cig - a chymaint ohono - gyda phob pryd bwyd. "Ni welais erioed y faeth fwyta cig sydd yn y wlad hon" meddai, wrth sôn am eu paratoadau cyn y Nadolig ym 1875.


Flwyddyn yn ddiweddarach, ar ôl clywed bod Dafydd a'i deulu yn gorfod byw yn gynnil, dyma Edward yn nodi unwaith eto ei fod yntau wedi cael amser caled yn y gorffennol ond ei fod yn well ei fyd ar ôl symud i America:


Mewn llythyr arall dywed pa mor falch ydoedd ei fod wedi dod â'r plant i'r wlad newydd oherwydd bod ganddynt well cyfle o lawer i ennill bywoliaeth dda yno. Adroddir straeon amdanynt yn gyson, er enghraifft mewn llythyrau a anfonwyd ym 1871 a 1874. Ceir rhai manylion am gyflogau pobl ifanc mewn llythyr arall a anfonwyd ym 1871.


Daeth Edward ar draws llu o bethau a oedd yn ei ryfeddu yn y wlad newydd. Soniwyd eisoes ei fod wedi synnu at yr amrywiaeth o goed a dyfai yn y dalaith ac at y felin lifio a'r peiriannau a ddefnyddid ynddi. Synnodd hefyd at grandrwydd tref Lima. Mewn un llythyr, ceir disgrifiad manwl o'r siopau a chanol y dref. Gallwn ddychmygu Edward ei hun yn rhyfeddu at yr olygfa ond tybed sut ymateb gafodd y llythyr ar aelwyd Dafydd Peat, yn Llanbryn-mair? Ceisiodd Edward ei orau i gofnodi pob manylu er mwyn gwneud ei ddarlun mor gyflawn ac mor fyw â phosib i'w deulu:

Benthyg arian ac "awyddu am ormod"

Yn fuan ar ôl cyrraedd Gomer, roedd Edward yn synnu'n fawr pa mor hawdd oedd hi i fenthyg arian. Ymddengys mai dyna a wnâi'r Cymry pan oedden nhw'n symud i'r ardal - benthyg arian i godi tai a phrynu tir.

Bu'n rhaid i Edward yntau fenthyg arian. Benthycodd arian gan ffrindiau a chan ei blant a chyfeiria'n gyson ei fod o dan faich trwm o ddyled. Mewn ambell i lythyr mae'n manylu faint sydd arno i wahanol unigolion. Trowch at ddau lythyr a anfonodd at Dafydd am ragor o wybodaeth: llythyr 1 (Cymraeg yn unig); llythyr 2 (Cymraeg yn unig). Mewn llythyr arall mae'n erfyn ar Dafydd i anfon "arian y ffactry" ato oherwydd bod ganddo lawer o filiau i'w talu.

Yr un oedd sefyllfa ei frawd, Morris, yn Iowa. Ar ôl cael benthyciadau prynodd lawer o dir a bu'n rhaid iddo dalu llog rhwng 10 a 15 y cant. Mae'n sôn am ei ddyledion sawl gwaith, er enghraifft mewn llythyr at ei frawd Dafydd ym 1874 ac mewn llythyr arall a anfonodd ym 1885.

Er gwaethaf y baich hwn, nid oedd Edward yn poeni'n ormodol am ei sefyllfa. Roedd yn ddigon hyderus y gallai ddygymod â'r taliadau yn America, ond dywed fwy nag unwaith y byddai'n teimlo'n wahanol iawn pe bai mewn cymaint o ddyled yng Nghymru - "nid oes yma neb yn arswydo bod tan ddyled", meddai, "achos nid iw bod tan ddyled yma yr un fath a bod tan ddyled yna, os ceisia pobl fyw ...".

Cafodd Edward ei demtio i brynu tir yn rhad ychydig flynyddoedd ar ôl i'r teulu ymgartrefu yn Gomer. Cododd chwant arno i fynd tua'r gorllewin, i ardal Kansas, gan fod nifer yn symud yno ar y pryd a chan fod modd prynu fferm yr un i'r plant yno gyda'r arian a geid o werthu un fferm yn ardal Gomer. Darllen y llythyr yn ei gyfanrwydd >>

Ni wyddys paham na fentrodd y teulu i dalaith arall ond gellir tybio, o'r hyn a ddywedodd Edward mewn llythyr at Dafydd flwyddyn neu ddwy yn ddiweddarach, eu bod nhw'n ddigon bodlon â'u bywyd newydd yn Gomer a'u bod yn teimlo nad oedd angen mentro mwy. Erbyn hynny, roedd Edward yn ymwybodol o beryglon "ymgyfoethogi" a dywed mai'r perygl mwyaf i'r rhai a symudai i fyw i'r Unol Daleithiau oedd "awyddu am ormod".

Ffermio

Un o nodweddion mwyaf diddorol y casgliad hwn o lythyrau yw'r disgrifiadau a geir o fywyd bob dydd ar y fferm a'r manylion am y stoc a'r cnydau a phrisiau nwyddau. Dyma rai dolenni i'ch tywys chi at y disgrifiadau hynny:
Hanes y cynhaeaf a'r offer a ddefnyddid i dorri gwair ac ŷd >>

Prisiau stoc a gwenith >>

Y stoc ar y fferm a phrisiau gwlân, gwenith, gwartheg a moch >>

Prisiau stoc a chnydau >>

Prisiau stoc a chnydau (1876) >>

Prisiau nwyddau yn gyffredinol >>

Gofalu am y moch a'r ieir, gwneud menyn >>

O bryd i'w gilydd mae Edward yn crybwyll y tywydd yn ei lythyrau. Mae'n disgrifio gaeaf caled 1873 a chyflwr y ffyrdd er enghraifft ac mewn llythyr arall mae'n sôn am yr eira a'r rhew a ddenodd yr hen a'r ifanc i sleidio! Ceir hefyd ddisgrifiadau o'r tywydd mwyn a'r stormydd a geid yn y dalaith.

Y gymuned Gymreig yn Gomer

Yn naturiol ddigon, roedd Edward yn cynnwys y newyddion diweddaraf am Gymry Gomer yn ei lythyron adref. Adroddai hanes cyn-drigolion Llanbryn-mair a'r pentrefi cyfagos yn gyson. Dyma rai enghreifftiau:
enghraifft 1; enghraifft 2.
Mewn ambell i lythyr sonnir am rai priodasau a marwolaethau. Un o lythyrau mwyaf dwys y casgliad yw'r un a anfonodd Edward at ei fam ym 1875 yn nodi pa Gymry a fu farw yng nghymunedau Cymreig Ebensburg, Pittsburgh, Iowa a Gomer.
Ewch i ddarllen y llythyr yn ei gyfanrwydd >>

Wrth gwrs y Capel oedd canolbwynt y gymuned. Sonnir am y cyfarfodydd gweddi, y gweinidog a'r gwasanaethau a gynhelid yn Gomer a Leatherwood ac fe geir disgrifiadau o'r capel newydd a adeiladwyd tua 1876. Yn ôl Edward, roedd y gost o adeiladu'r capel yn dipyn uwch na'r disgwyl ac mae amcangyfrif o'r gost honno mewn llythyr a anfonodd ym mis Mawrth 1876.


Yn ogystal ag ymgynnull i addoli, deuai'r Cymry at ei gilydd i gystadlu mewn Eisteddfodau a chanu mewn côr hefyd. Adeg y Nadolig ym 1872, cynhaliwyd math o Eisteddfod yn y pentref ei hun ac ymddengys ei bod hi'n draddodiad cynnal Eisteddfod yn Lima ddydd Calan. Rai blynyddoedd yn ddiweddarach teithiodd "Côr Gomer" i Columbus i gystadlu yn yr Eisteddfod a gynhelid yno ddydd Nadolig ac yn eu plith aeth Dafydd, mab Edward ac Elizabeth Peat.

Hiraeth

Roedd y pellter rhwng Edward a'i deulu yn ôl yng Nghymru yn achosi poen meddwl iddo yn lled aml, yn enwedig ar adegau arbennig o'r flwyddyn megis y Nadolig neu ar adegau pan oedd teulu cyfan yn ceisio dygymod â cholled. Teimlai'n arbennig o rwystredig ar ôl clywed trwy lythyr am farwolaeth "Poli fach".
Darllen y llythyr >>

Nid oedd arno lawer o hiraeth am yr hen ardal gan fod ansawdd bywyd yn y wlad newydd gymaint yn well i'r teulu cyfan. Cyfaddefodd er hynny ei fod yn gweld eisiau ei deulu'n gyson:
"- ond byddaf o ran fy meddwl yn amlach gyda thi, a R. nag ydych yn feddwl, nid o ran hiraeth a'r ôl yr hen ardal, - ond, Perthynas!!"
Er na fedrent gyfarfod wyneb yn wyneb, fe'i cysurwyd gan y ffaith fod modd iddynt "siarad trwy lythyr".

Marwolaeth Edward Peat

Dirywiodd iechyd Edward yn raddol yn ystod blynyddoedd olaf ei fywyd. Bu farw ym mis Rhagfyr 1878 ac fe'i claddwyd ym mynwent Tawelfan, yn ymyl dau o'i gyfeillion - William a Mary Jones, Tawelfan. Bu colli'r penteulu yn ergyd drom i'w wraig a'i blant a gellir dychmygu bod ei berthnasau a'i ffrindiau ym mro ei febyd wedi teimlo'r un golled yn union pan gyrhaeddodd y newyddion am ei farwolaeth. Y mab hynaf, Edward, fu'n gyfrifol am anfon y llythyr trist i Lanbryn-mair.
Darllen y llythyr yn sôn am ei salwch a'i farwolaeth >>

Llythyrau eraill

Mae'r llawysgrif hefyd yn cynnwys:

Llythyr oddi wrth Edward Peat o Gomer, Ohio, at ei fam, Dol-fach, Llanbryn-mair (1875) >>

Llythyr oddi wrth Morris Peat o Ebensburg, Pennslyvania, at ei frawd, Edward Peat, Braichodnant, Llanbryn-mair (1865) >>

Llythyrau oddi wrth Morris Peat o Iowa at ei frawd, Dafydd Peat, Glan-llyn, Llanbryn-mair (1869-1887) >>

Llythyr oddi wrth Morris Peat, Iowa City, at ei fam a'i deulu (1874) >>

Llythyr oddi wrth Ann Peat, merch Edward Peat, at ei hewythr, Dafydd, o fwrdd llong (1868) >>

Llythyrau oddi wrth Edward Peat, mab hynaf Edward ac Elizabeth Peat, Gomer, Ohio, at ei ewythr Dafydd Peat (1878-1883) >>