Dolen i brif wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru Fersiwn i'w argraffuE N G L I S H
Ychwanegu hwn at Fy AlbwmYchwanegu hwn
at Fy Albwm


Cliciwch i weld map mwy

Cafwyd hyd i'r rhain wrth chwilio'n ddiweddar:

Paddy's Run
Jefferson
Canolfan Madog
Venedocia
Oak Hill

Hafan > Pigion > NLW 14111D - Llythyrau Edward Peat

NLW 14111D: Llythyrau Edward Peat


Marc post
Mae llythyrau darllenadwy a bywiog Edward Peat at ei frawd yn Llanbryn-mair yn cynnwys cyfoeth o wybodaeth am ei fywyd newydd ef a'i deulu yn Gomer, Ohio, rhwng 1868 ac 1883.

Cawn ddarlun cyflawn o'u bywyd bob dydd, ffermio, y tywydd, prisiau stoc, cnydau a nwyddau a chawn hanes y plant yn llwyddo i gael gwaith ac ennill bywoliaeth dda. Sonnir yn gyson am fenthyg arian hefyd a'r pwysau cyson a oedd ar y teulu i geisio talu'r ddyled yn ôl.

Roedd nifer o ardal enedigol Edward Peat wedi ymgartrefu yn Gomer felly roedd hi'n naturiol iddo anfon straeon am bobl "leol" adref at ei frawd ynghyd â hanes y Capel a'r traddodiadau Cymreig a gâi eu cynnal yno megis yr eisteddfod a'r côr. At hyn, ceir blas ar yr hiraeth a deimlai Edward o bryd i'w gilydd a hanes ei farwolaeth ym mis Rhagfyr 1878.

Gadael Cymru

Gadawodd Edward Peat a'i deulu eu cartref ym Mraichodnant, Llanbryn-mair, ac ymfudo i America ym 1868. Nid oedden nhw'n gwneud rhywbeth anghyffredin iawn wrth gwrs. Roedden nhw'n dilyn ôl troed llawer o drigolion yr ardal a oedd eisoes wedi gadael bro eu mebyd i geisio bywyd gwell yn y Taleithiau Unedig.

"... mae pob argoeul yn awr y bydd America yn un o'r gwledudd mwaf Dedwudd dan haul y Nen, ymhob modd."
dogfen oNLW 14111D: Morris Peat
Ymfudodd Morris Peat, brawd Edward, rai blynyddoedd yn gynharach a llwyddodd i gael ei draed tano yn fuan iawn yn y wlad newydd. Diau fod llwyddiant Morris a'i ddisgrifiadau o fywyd yn America wedi sbarduno Edward a'i deulu i'w ddilyn.
dogfen oLlythyr Morris at Edward ym 1865 yn sôn am ei fywyd newydd yn America (Cymraeg yn unig) >>

Doc Waterloo (1864)(Trwy ganiatâd Swyddfa Achifau Lerpwl)

Doc Waterloo (1864)
(Trwy ganiatâd Swyddfa Achifau Lerpwl)

Y fordaith

Llythyr a anfonwyd o Lerpwl, ddiwrnod cyn mynd i'r môr, yw dogfen ollythyr cyntaf y casgliad hwn. Ysgrifennodd Ann, y ferch, lythyr arall pan oedden nhw dogfen o"mewn trafferth ofnadwy" ar fwrdd y France ym mis Mai 1868.

Cyfaddefodd Edward dogfen omewn llythyr yn ddiweddarach ei fod wedi bod yn meddwl llawer am ei berthnasau a'i hen gymdogion yn ystod y fordaith a bod ei feddwl yn hedeg yn aml i Lanbryn-mair ac o un cartref i'r llall yno.





Argraffiadau cyntaf o'r Unol Daleithiau

"Ond pwy bynnag a ddêl yma yn yr oed y deythym i yma y mae yn sicr o Edifarhau yn galed. Nid am ddyfod yma ond am na biase yn dyfod yn gunt."
dogfen oNLW 14111D.
(Mynegir yr un teimlad yn dogfen ollythyrau Morris Peat >>)
Er gwaethaf y fordaith a'i hiraeth, roedd argraffiadau cyntaf Edward o America yn rhai ffafriol iawn. Yn wir, roedd popeth yn well na'r disgwyl:
"Wel, Anwyl Frodyr, a Hen fam, peth go fawr ydiw dyfod ir America, ond a'r ôl Dyfod y mae pob peth yn well nag y myddyliais, y bobl yn edrych yn well ac yn Barchus iawn oi gilydd, Dillad da am Denynt - tai Da yn byw ynddynt."
dogfen oNLW 14111D

Bu'r teulu'n byw yn Ebensburg i ddechrau ac fe'u croesawyd yn wresog gan eu cymdogion. Daeth Edward i sylweddoli'n fuan y dylai fod wedi ymfudo ugain mlynedd ynghynt oherwydd bod amodau byw dipyn yn well yn America a sylweddolodd hefyd y gallai yn hawdd fod wedi dod â'i fam oedrannus gydag ef i America.


Symud i Gomer

Ymddengys nad oedd hi'n fwriad gan y teulu o'r dechrau i ymgartrefu yn Ebensburg. Dim ond lle i aros dros dro ydoedd, tan iddynt gael hyd i rywle mwy addas yn y dalaith.

Ychydig fisoedd ar ôl cyrraedd, roedd Edward yn awyddus i gael gwybod mwy am diroedd Sir Allen. Nododd ei fwriadau ef a'i deulu mewn dogfen ollythyr at Morris ym mis Awst 1868. Mae'r llythyr hefyd yn cynnwys gwybodaeth ddiddorol am gnydau, prisiau, trefn claddu, "merched America", offer golchi dillad, hel ffrwythau a'r tywydd.

Erbyn diwedd 1868 neu ddechrau 1869, roedd y teulu wedi symud ac ymgartrefu yn ardal Gomer. Yn y llythyrau cyntaf a anfonodd o'u cartref newydd, sonnir am y dogfen otai a oedd yn cael eu hadeiladu yn yr ardal, a cheir dogfen oadroddiad am y cynhaeaf a'r offer a ddefnyddid i dorri gwair ac ŷd.

Roedd ganddynt ddeugain cyfer o dir gwastad a ffrwythlon i'w ffermio. Yn y cae chwe chyfer nesaf at y tŷ, plannwyd gwenith ar bum cyfer a cheirch a phorfa yn y gweddill. Aeth Edward i Lima i brynu deg ar hugain o goed afalau i'w plannu o flaen y tŷ a chafodd goed cyrens, gwsberis, grawnwin a hopys ar gyfer yr ardd fechan. Bu'n rhaid clirio rhannau o'r tir ar ôl cyrraedd a gosod ffens o gwmpas dau gae arall.dogfen oDisgrifir y dull o osod ffens o goed ynn, derw a hicori ac adroddir stori'r onnen fawr a gwympwyd ar eu tir. dogfen oMewn llythyr arall, mae Edward yn disgrifio'r gwahanol goed a dyfai yn yr ardal a pha bren a ddefnyddid at bwrpasau gwahanol. Ceir disgrifiad o'r felin lifio fawr yn yr un llythyr.


"Y mae yn haws byw yma o lawer nag yna ..."


"... a pheth syd well a'r les corph dyn na hynu: - digon o gig tew - cig yidion a moch a'r y bwrdd bob amser - nid lladd "Hychod magu" y mae teylyoedd y wlad hon, na, mynnant bob peth gorau iw teylyoedd." dogfen oNLW 14111D
Heb os, roedd bywyd yn haws i'r teulu yn Gomer nag ydoedd yng Nghymru. Ni fu Edward a'i deulu'n brin o ddim ar ôl symud i America. Roedd digonedd o bopeth ar gael yno. Un arfer dieithr a synnai Edward dro ar ôl tro oedd yr arfer o fwyta cig - a chymaint ohono - gyda phob pryd bwyd. dogfen o"Ni welais erioed y faeth fwyta cig sydd yn y wlad hon" meddai, wrth sôn am eu paratoadau cyn y Nadolig ym 1875.


Flwyddyn yn ddiweddarach, ar ôl clywed bod Dafydd a'i deulu yn gorfod byw yn gynnil, dyma Edward yn nodi unwaith eto ei fod yntau wedi cael amser caled yn y gorffennol ond ei fod yn well ei fyd ar ôl symud i America:
"Ond mi welais ine y faeth beth yna ond nid yma, - y maent yma yn 'bound o fwyd, nid y Dillad iw Crogi'. Teylyoedd llai na Theylu Glanllyn; yn lladd 4 neu 5 o foch mawr a'g Eidion tew, bob blwyddyn - cig efo phob pryd, - a menyn, a'g odid fawr na bydd caws hefyd ar y bwrdd!"
dogfen oNLW 14111D


Mewn dogfen ollythyr arall dywed pa mor falch ydoedd ei fod wedi dod â'r plant i'r wlad newydd oherwydd bod ganddynt well cyfle o lawer i ennill bywoliaeth dda yno. Adroddir straeon amdanynt yn gyson, er enghraifft mewn llythyrau a anfonwyd ym dogfen o1871 a dogfen o1874. Ceir rhai manylion am gyflogau pobl ifanc mewn llythyr arall a anfonwyd ym dogfen o1871.


Daeth Edward ar draws llu o bethau a oedd yn ei ryfeddu yn y wlad newydd. Soniwyd eisoes ei fod wedi synnu at yr amrywiaeth o goed a dyfai yn y dalaith ac at y felin lifio a'r peiriannau a ddefnyddid ynddi. Synnodd hefyd at grandrwydd tref Lima. Mewn un llythyr, ceir disgrifiad manwl o'r siopau a chanol y dref. Gallwn ddychmygu Edward ei hun yn rhyfeddu at yr olygfa ond tybed sut ymateb gafodd y llythyr ar aelwyd Dafydd Peat, yn Llanbryn-mair? Ceisiodd Edward ei orau i gofnodi pob manylu er mwyn gwneud ei ddarlun mor gyflawn ac mor fyw â phosib i'w deulu:

"O flaen y siopydd, y mae sidwoke tya 4 llath o lêd, wedi ei fflagio, a fflag's gleision mawr a'r yn uwch o droedfedd na'r street, - a chydig ochr y sidewoke, o gwmpas y square oll, y mae pyst wedi ei gosod mewn tua 6 llath iw gilydd, a llafnau o breniau o'r naill bost ir llall, a Dolenau haiarn bob ychydig, er ffasno y cyffylau."dogfen oNLW 14111D



Benthyg arian ac "awyddu am ormod"

Yn fuan ar ôl cyrraedd Gomer, roedd Edward yn synnu'n fawr pa mor hawdd oedd hi i fenthyg arian. Ymddengys mai dyna a wnâi'r Cymry pan oedden nhw'n symud i'r ardal - benthyg arian i godi tai a phrynu tir.

"Wel, nid oes achos achwyn, - ond Dyled iw y Baich"
dogfen oNLW 14111D
Bu'n rhaid i Edward yntau fenthyg arian. Benthycodd arian gan ffrindiau a chan ei blant a chyfeiria'n gyson ei fod o dan faich trwm o ddyled. Mewn ambell i lythyr mae'n manylu faint sydd arno i wahanol unigolion. Trowch at ddau lythyr a anfonodd at Dafydd am ragor o wybodaeth: dogfen ollythyr 1 (Cymraeg yn unig); dogfen ollythyr 2 (Cymraeg yn unig). Mewn llythyr arall mae'n erfyn ar Dafydd i anfon dogfen o"arian y ffactry" ato oherwydd bod ganddo lawer o filiau i'w talu.

Yr un oedd sefyllfa ei frawd, Morris, yn Iowa. Ar ôl cael benthyciadau prynodd lawer o dir a bu'n rhaid iddo dalu llog rhwng 10 a 15 y cant. Mae'n sôn am ei ddyledion sawl gwaith, er enghraifft mewn dogfen ollythyr at ei frawd Dafydd ym 1874 ac mewn dogfen ollythyr arall a anfonodd ym 1885.

Er gwaethaf y baich hwn, nid oedd Edward yn poeni'n ormodol am ei sefyllfa. Roedd yn ddigon hyderus y gallai ddygymod â'r taliadau yn America, ond dywed fwy nag unwaith y byddai'n teimlo'n wahanol iawn pe bai mewn cymaint o ddyled yng Nghymru - dogfen o"nid oes yma neb yn arswydo bod tan ddyled", meddai, dogfen o"achos nid iw bod tan ddyled yma yr un fath a bod tan ddyled yna, os ceisia pobl fyw ...".

Cafodd Edward ei demtio i brynu tir yn rhad ychydig flynyddoedd ar ôl i'r teulu ymgartrefu yn Gomer. Cododd chwant arno i fynd tua'r gorllewin, i ardal Kansas, gan fod nifer yn symud yno ar y pryd a chan fod modd prynu fferm yr un i'r plant yno gyda'r arian a geid o werthu un fferm yn ardal Gomer. dogfen oDarllen y llythyr yn ei gyfanrwydd >>

Ni wyddys paham na fentrodd y teulu i dalaith arall ond gellir tybio, o'r hyn a ddywedodd Edward mewn dogfen ollythyr at Dafydd flwyddyn neu ddwy yn ddiweddarach, eu bod nhw'n ddigon bodlon â'u bywyd newydd yn Gomer a'u bod yn teimlo nad oedd angen mentro mwy. Erbyn hynny, roedd Edward yn ymwybodol o beryglon "ymgyfoethogi" a dywed mai'r perygl mwyaf i'r rhai a symudai i fyw i'r Unol Daleithiau oedd dogfen o"awyddu am ormod".
"... y mae y wlad hon yn dangos i ddynion, fod ynddi faeth fantais i 'ymgyfoethogi' nes ydiw llawer un yn boddi wrth ei gynnydd, - y mae pregethwyr yn gystal a neb a'm grafangio gymaint a allant, - ag mae y wlad gymaint fel nad oes a'r neb wenwyn wrth ei gilyd, - mae yma rai yn fy ymyl i J. Watkin, a Thos Watkin, dau o Lanerfyl - maent yma e'r ys blynyddau lawer, hwy ddaeth gyntaf i'r ardal, a chawsant y tir y pryd hwnnw am ddolar a chwarter y cyfer (mine yn rhodi 50 Dolar y Cyfer) a'g er nad oedd ganddynt ond ychydig o arian, eto gan fod y pris mor fach; prynasant beth wmbredd o Dir, a'g i maent yn werth llawer, a'g yn byw yn nobl, - ni elit feddwl wrth edrych arnynt, ei bod yn werth cent, - nis gellir prynu tir yma yn awr, a hwnnw i gid yn goed, tan 40 - a'g yn aml 50 Dolar y cyfer." dogfen oNLW 14111D


Ffermio

Un o nodweddion mwyaf diddorol y casgliad hwn o lythyrau yw'r disgrifiadau a geir o fywyd bob dydd ar y fferm a'r manylion am y stoc a'r cnydau a phrisiau nwyddau. Dyma rai dolenni i'ch tywys chi at y disgrifiadau hynny:
dogfen oHanes y cynhaeaf a'r offer a ddefnyddid i dorri gwair ac ŷd >>

dogfen oPrisiau stoc a gwenith >>

dogfen oY stoc ar y fferm a phrisiau gwlân, gwenith, gwartheg a moch >>

dogfen oPrisiau stoc a chnydau >>

dogfen oPrisiau stoc a chnydau (1876) >>

dogfen oPrisiau nwyddau yn gyffredinol >>

dogfen oGofalu am y moch a'r ieir, gwneud menyn >>

O bryd i'w gilydd mae Edward yn crybwyll y tywydd yn ei lythyrau. Mae'n disgrifio dogfen ogaeaf caled 1873 a chyflwr y ffyrdd er enghraifft ac mewn llythyr arall mae'n sôn am yr dogfen oeira a'r rhew a ddenodd yr hen a'r ifanc i sleidio! Ceir hefyd ddisgrifiadau o'r dogfen otywydd mwyn a'r stormydd a geid yn y dalaith.

Y gymuned Gymreig yn Gomer

Yn naturiol ddigon, roedd Edward yn cynnwys y newyddion diweddaraf am Gymry Gomer yn ei lythyron adref. Adroddai hanes cyn-drigolion Llanbryn-mair a'r pentrefi cyfagos yn gyson. Dyma rai enghreifftiau:
dogfen oenghraifft 1; dogfen oenghraifft 2.
Mewn ambell i lythyr sonnir am dogfen orai priodasau a dogfen omarwolaethau. Un o lythyrau mwyaf dwys y casgliad yw'r un a anfonodd Edward at ei fam ym 1875 yn nodi pa Gymry a fu farw yng nghymunedau Cymreig Ebensburg, Pittsburgh, Iowa a Gomer.
dogfen oEwch i ddarllen y llythyr yn ei gyfanrwydd >>

"... nid oes fawr yn cerdded ir capel os bydd ganddynt geffyl, neu ddau, - Pawb yn ei gwagen, ag amriw yn ei spring wagen. - Capel tipin mwy nag ysgoldy Bont, heb un galery ..."
dogfen oNLW 14111D
Wrth gwrs y Capel oedd canolbwynt y gymuned. Sonnir am y dogfen ocyfarfodydd gweddi, y dogfen ogweinidog a'r gwasanaethau a gynhelid yn Gomer a Leatherwood ac fe geir disgrifiadau o'r dogfen ocapel newydd a adeiladwyd tua 1876. Yn ôl Edward, roedd dogfen oy gost o adeiladu'r capel yn dipyn uwch na'r disgwyl ac mae amcangyfrif o'r gost honno mewn llythyr a anfonodd ym mis Mawrth 1876.


"Y mae y Cymry yn mynd i gael Eisteddfod yn Lima dydd Calan, disgwylir amser da, gan fod 5 o gorau yn myned i gystadlu am y prif ddarn. Yna beth sydd iw glywed yma yn awr. Canu a paratoi am frwdr ..."
dogfen oNLW 14111D
Yn ogystal ag ymgynnull i addoli, deuai'r Cymry at ei gilydd i gystadlu mewn Eisteddfodau a chanu mewn côr hefyd. Adeg y dogfen oNadolig ym 1872, cynhaliwyd math o Eisteddfod yn y pentref ei hun ac ymddengys ei bod hi'n draddodiad cynnal dogfen oEisteddfod yn Lima ddydd Calan. Rai blynyddoedd yn ddiweddarach teithiodd dogfen o"Côr Gomer" i Columbus i gystadlu yn yr Eisteddfod a gynhelid yno ddydd Nadolig ac yn eu plith aeth Dafydd, mab Edward ac Elizabeth Peat.

Hiraeth


Llanbryn-mair, tua 1885(Casgliad John Thomas, LLGC)

Llanbryn-mair, tua 1885
(Casgliad John Thomas, LLGC)
Roedd y pellter rhwng Edward a'i deulu yn ôl yng Nghymru yn achosi poen meddwl iddo yn lled aml, yn enwedig ar adegau arbennig o'r flwyddyn megis y Nadolig neu ar adegau pan oedd teulu cyfan yn ceisio dygymod â cholled. Teimlai'n arbennig o rwystredig ar ôl clywed trwy lythyr am farwolaeth "Poli fach".
dogfen oDarllen y llythyr >>

Nid oedd arno lawer o hiraeth am yr hen ardal gan fod ansawdd bywyd yn y wlad newydd gymaint yn well i'r teulu cyfan. Cyfaddefodd er hynny ei fod yn gweld eisiau ei deulu'n gyson:
dogfen o"- ond byddaf o ran fy meddwl yn amlach gyda thi, a R. nag ydych yn feddwl, nid o ran hiraeth a'r ôl yr hen ardal, - ond, Perthynas!!"
Er na fedrent gyfarfod wyneb yn wyneb, fe'i cysurwyd gan y ffaith fod modd iddynt dogfen o"siarad trwy lythyr".

Marwolaeth Edward Peat

"Yr ydym ni fel teulu yn methu gwybod yn iawn, pa beth iw wneud bellach., ni feddyliais erioed or blaen, y buasau colli fy nhad yn fath golled, er nad oedd yn gallu gwneud ryw lawer iawn, eto efe ydoedd ein llyw ân cynghorwr ac maer tŷ yn edrych yn wag ac oer hebddo." dogfen oNLW 14111D
Dirywiodd iechyd Edward yn raddol yn ystod blynyddoedd olaf ei fywyd. Bu farw ym mis Rhagfyr 1878 ac fe'i claddwyd ym mynwent Tawelfan, yn ymyl dau o'i gyfeillion - William a Mary Jones, Tawelfan. Bu colli'r penteulu yn ergyd drom i'w wraig a'i blant a gellir dychmygu bod ei berthnasau a'i ffrindiau ym mro ei febyd wedi teimlo'r un golled yn union pan gyrhaeddodd y newyddion am ei farwolaeth. Y mab hynaf, Edward, fu'n gyfrifol am anfon y llythyr trist i Lanbryn-mair.
dogfen oDarllen y llythyr yn sôn am ei salwch a'i farwolaeth >>

Llythyrau eraill


Mae'r llawysgrif hefyd yn cynnwys:

dogfen oLlythyr oddi wrth Edward Peat o Gomer, Ohio, at ei fam, Dol-fach, Llanbryn-mair (1875) >>

dogfen oLlythyr oddi wrth Morris Peat o Ebensburg, Pennslyvania, at ei frawd, Edward Peat, Braichodnant, Llanbryn-mair (1865) >>

dogfen oLlythyrau oddi wrth Morris Peat o Iowa at ei frawd, Dafydd Peat, Glan-llyn, Llanbryn-mair (1869-1887) >>

dogfen oLlythyr oddi wrth Morris Peat, Iowa City, at ei fam a'i deulu (1874) >>

dogfen oLlythyr oddi wrth Ann Peat, merch Edward Peat, at ei hewythr, Dafydd, o fwrdd llong (1868) >>

dogfen oLlythyrau oddi wrth Edward Peat, mab hynaf Edward ac Elizabeth Peat, Gomer, Ohio, at ei ewythr Dafydd Peat (1878-1883) >>

Gweinyddu